Sztuka zadawania dobrych pytań

2 lutego 2017

zadaj pytanie

 

Potocznie mówi się: „głupie pytanie to głupia odpowiedź”. I rzeczywiście tak bywa, że nieodpowiednio postawione pytanie wywołuje niepożądaną odpowiedź, jednocześnie uruchamiając lawinę niespodziewanych reakcji. Umiejętność zadawania właściwych pytań jest wbrew pozorom sztuką wymagającą obycia merytorycznego oraz opanowania szczególnych form językowych. Nic więc dziwnego, że stanowi podstawę efektywnego coachingu.

 

Zadawanie pytań jest tym szczególnym elementem procesu komunikacji, który sparaliżować może gotowość do podejmowania działań edukacyjnych. Dwuznaczność sformułowań lingwistycznych lub zagrażające formy językowe mogą oddalić trenera od swojego głównego celu – pomocy uczniom w przyswojeniu wiedzy. Tym samym, niezręczność wywołana nieodpowiednim pytaniem może zachwiać proces uczenia się i zahamowywać rozwój osobisty.

Co one w sobie mają?

Pytanie można oceniać na skali „poprawności” pod względem tego, w jakim stopniu prowokuje ono pozytywne oddziaływanie na naukę, tj. czy pod jego wpływem uczestnik szkolenia dokonuje progresu czy regresu w podejmowaniu kolejnych szczebli edukacji. Trzeba przy tym pamiętać, że trudne pytania są integralnym elementem procesu uczenia się i nie ma sposobu ani potrzeby, by całkowicie je wyeliminować. Można jedynie ograniczyć niejako stopień negatywnego ich oddziaływania na nastrój oraz nastawienie uczestników szkolenia wobec samej nauki i osoby trenera. Istotne jest zatem dysponowanie pewnymi wskazówkami, jak tego dokonać i eliminować odpowiedzi zagrażające spójności szkolenia.

Rodzaje pytań

Teoria o pytaniach zaczyna się na wiedzy fundamentalnej – podstawowym podziale pytań na otwarte i zamknięte. Pytania zamknięte wyodrębniają odmienne z logicznego punktu widzenia dwie grupy pytań, tzw. pytania „czy” oraz pytania „który”. Pierwsze z nich budzą automatyczne skojarzenie z zamkniętą formą pytania – wymagają dokonania wyboru pomiędzy dwoma wariantami odpowiedzi: tak lub nie. Tym samym są pytaniami stosunkowo prostymi i mało absorbującymi. Drugi typ pytań – „który”, prezentuje swoje alternatywy w samej treści pytania np. „Który z wariantów działania uważasz za…”.

Pytania zamknięte nie są zalecane do wszystkich sytuacji – niekiedy potrzeba więcej informacji niż lakoniczne tak lub nie, dobrze – źle, krótko-długo… Ponadto cały szereg zamkniętych pytań może szybko wywołać w uczestnikach szkolenia znużenie pomieszane ze zniechęceniem – nikt nie lubi jak otwarta dyskusja zmienia się w policyjne przesłuchanie. Pytania takiego typu mogą zostać odebrane jako zagrażające i uruchamiać mechanizmy obronne pytanego, co zachwieje posadami skutecznego kanału komunikacyjnego.

Pytania tego typu wyśmienicie spisują się jednak w sytuacjach wymagających określonej wiedzy. Stosuje się je, gdy wymagane jest potwierdzenie zebranych informacji lub sprawdzenie ich zgodności z rzeczywistością. Najczęściej jednak pytania takiego typu wybieramy wtedy, gdy wymagane jest podjęcie decyzji i wybór pomiędzy dwiema możliwościami.

W sytuacji szkoleniowej chętniej stosowane są pytania otwarte. Ich celem jest sprowokowanie do udzielania obszerniejszych i bogatszych odpowiedzi, nierzadko wymagających osobistego wkładu. Pełnią one różne funkcje w procesie komunikacji – m.in. intensyfikują więzi. Otwarta forma pytania zmusza do pełniejszego wyrażania myśli i opinii, a możliwość swobodnej wypowiedzi na określony temat umożliwia wypowiadanie się swoimi słowami. Pytania w formie otwartej wymuszają wyrażenie szerszej opinii, dostarczając tym samym więcej informacji. Pośrednio także kreują zaangażowanie i troskę o temat dyskusji, w czym mają przewagę nad innymi rodzajami pytań.

Pytania szkoleniowe

Żeby dokonać optymalnego wyboru pytania w zależności od sytuacji, należy uświadomić sobie jego cel. Czy zadane pytanie ma sprowokować rozmówcę do dokładnego przeanalizowania sytuacji, a może stanowić pomost pomiędzy wnioskami ogólnymi i szczegółowymi? Czy za jego pośrednictwem uczestnik szkolenia ma uświadomić sobie plusy i minusy przedsięwzięcia, własne zalety lub wady? W zależności od celu, który przyświeca pytaniu, stosuje się różne specyficzne zwroty naprowadzające ucznia i ułatwiające trenerowi kontrolę sytuacji szkoleniowej.

Pytania – wyzwalacze

Proste „Jak potoczyły się sprawy?” lub „Co się stało?” dostarczają zwykle zintegrowanego opisu wydarzeń. Jednocześnie jednak wywołują przeważnie bierne reakcje, nie angażujące prospektywnego myślenia uczącego się. Odpowiedzi na nie charakteryzują się postawą defensywną i spowiedniczą. Manipulacja formą stylistyczną w postaci „Jak mogłyby potoczyć się sprawy, gdyby wybrać inne możliwości?” przyjmuje postać wyzwalacza do podejmowania własnych poszukiwań problemowych i odnajdowania alternatywnych rozwiązań. Z jednej strony ćwiczy to wyobraźnię oraz elastyczność umysłową, z drugiej przyczynia się do samorozwoju. Tym samym pytania te odpowiedzialne są za kształtowanie samoświadomości pytanego i wymuszają na nim podjęcie odpowiedzialności za decyzje. Co więcej, pytania – wyzwalacze pełniej angażują ucznia w proces konstrukcji przyszłych działań.

Pytania zwierciadlane

Jest to klasyczny rodzaj pytań aktywizujący małomówne, trudne i oporne w komunikacji osoby do publicznego wypowiadania się. Zdają się być najprostszym i najbardziej użytecznym narzędziem intensyfikującym relacje pomiędzy rozmówcami. Utrzymują wzajemne zainteresowanie i niejako samoistnie nakręcają obieg słów. Pytania zwierciadlane, co sugeruje sama ich nazwa, odbijają słowa pochodzące od rozmówcy i najczęściej objawiają się w postaci ich niewielkiego przeformułowania bez zmieniania zasadniczego sensu, np. „Czy dobrze zrozumiałam, że mówisz…?”. Są jednoznacznym sygnałem własnego aktywnego zaangażowania i uważnego słuchania, mogą służyć jako środek do upewnienia się o poprawności zrozumienia słów rozmówcy, a także bywają zachętą do dalszej wypowiedzi.

Pytania uzasadniające

Są to pytania, które utrzymują tempo dyskusji i umożliwiają każdemu uczestnikowi szkolenia zrozumienie celu i znaczenia wypowiedzi innych słuchaczy. Mają one za zadanie przybliżyć motywy poszczególnych wydarzeń, unaocznić ukryte postawy czy uczucia, oraz odkryć merytoryczny przekaz nieumyślnie szyfrowanej wiadomości. Choć nie jest to jeszcze pytanie drążące, nieodpowiednio postawione pytania uzasadniające mogą sprawiać wrażenie zagrożenia, wprawiając rozmówców w stan konfrontacyjny. Dlatego najlepiej gdyby przybierały formę złagodzoną, wymagając tym samym od strony wypowiadającego się przeredagowania słów z większą troską o komunikatywność, np. „Czy możesz mi pomóc i wyjaśnić swoje rozumowanie, inaczej formułując wypowiedź?’”.

Pytania hipotetyczne

Z pytaniami – wyzwalaczami dzielą one funkcję zmuszania ucznia do podejmowania intelektualnych wysiłków nastawionych prospektywnie, by przedstawić proponowane przez niego rozwiązania czy modele działań. Przejawiają się  w trybie przypuszczającym np. „A co, jeśli…?” „Gdyby sprawy potoczyły się odwrotnie, to…?”. Pytania te mogą być znacznie mocniej konfrontacyjne niż pytania uzasadniające. W przypadku poddawania krytycznej weryfikacji propozycji rozwiązań lub nowatorskiego konceptu, takie pytania skierowane w stosunku do ich autora mogą wywołać w nim reakcje obronne, oburzenie lub urazę. Bez wątpienia pytania takiego rodzaju stymulują i przynieść mogą wiele odkrywczych punktów widzenia. Warto jednak mieć pewność, że osoba poddawana sprawdzeniu, ma wystarczającą wiedzę, by móc się nią podzielić.

Pytania sondujące

Bardzo często nieudolnie postawione pytania powodują poważne luki i zubożenie ostatecznego bilansu wiedzy. W takich miejscach z pomocą przychodzą właśnie pytania sondujące, które funkcjonują na zasadzie pytań drążących i mają na celu wyłowienie tych informacji, które mogły zagubić się na którymś ze stopni komunikacji. Z jednej strony są bardzo użyteczne, bowiem unaoczniają wiele skrzętnie skrywanych elementów układanki, a z drugiej przynoszą dodatkową wiedzę o zachowaniach i motywacjach pytanego.

Co istotne, niezwykle często pytania sondujące nie stanowią pojedynczej formy zdaniowej, a wymagają zastosowania szeregu różnych pytań mieszanych, np. otwartych, zamkniętych, zwierciadlanych oraz hipotetycznych jednocześnie. Z tego powodu nie należą do najłatwiejszych. Przypomina to niekiedy rozumowanie dedukcyjne, gdzie za pośrednictwem metaforycznego lejka czy sita przeszukujemy pole obserwacji zaczynając od zapytań ogólnych i szerokich, by zakończyć na tych szczegółowych oraz zawężonych.

Jakich pytań unikać?

W trosce o pozytywną atmosferę szkolenia i poprawny przebieg procesu uczenia się, trener powinien mieć na uwadze pewne rodzaje pytań, które mogą spowodować reakcje niepożądane. Jedną z nich jest klasyczne zagubienie wątku, które z łatwością można wywołać zadając pytania zbyt rozbudowane, mętne i wielokrotnie złożone. Pytania sugerujące są również niebezpieczne, powodują bowiem odpowiedzi niezgodne z prawdą, zakrzywiające osąd wypowiadającego. Język wyposażony jest w szereg sformowań manipulujących w subtelny, wysoce wyrafinowany sposób, które skutecznie mogą naprowadzić na odpowiedź. Pytania niecelowo podchwytliwe mogą powodować dwuznaczne odpowiedzi trudne do interpretacji.

Umiejętność zadawania dobrych pytań nie należy do zdolności powszechnych. Nie każdemu przychodzi to z łatwością – zdolność ta wymaga szkolenia i pracy własnej. Literatura fachowa dostarcza jednak mnogości pożytecznych rad i wskazówek, jak unikać niemądrych odpowiedzi na niemądre pytania.

Ewa Grzegorczyk

źródło: http://www.treco.pl/wiedza/artykuly-szczegoly/id/752/sztuka-zadawania-dobrych-pytan